Op 1 oktober 2014 presenteerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) haar rapport 'Naar een voedselbeleid' aan de staatsecretaris. Een rapport waarin de WRR nadrukkelijk pleit voor het ontwikkelen van een voedselstrategie. De voedselwereld verandert snel. Adviserend raadslid prof.dr.ir. G.H. de Vries, vat het kort samen: "Er bestaan grote opgaven op het gebied van de ecologische houdbaarheid en volksgezondheid en in de toekomst valt een meer onzekere omgeving te verwachten".

Nederland staat voor lange termijn strategische afwegingen op het gebied van voedsel. Dat stelt de WRR in haar rapport. Er liggen belangrijke opgaven op het terrein van de ecologische houdbaarheid, de volksgezondheid en de robuustheid van de voedselvoorziening. Nederland moet daarop een antwoord vinden. Een aantal landen, waaronder Canada en Finland zijn hierin al een stuk verder.

Naar Een VoedselbeleidDe voedselvoorziening is de laatste decennia ingrijpend veranderd. De landbouw is geïndustrialiseerd en er heeft schaalvergroting plaatsgevonden. De internationale afhankelijkheden zijn vergroot. De voedselproductie is sterk afhankelijk van geïmporteerde grondstoffen en halfproducten. De macht is verschoven. Waar eerst overheid, kennisinstellingen en landbouworganisaties gezamenlijk de route bepaalden, ligt de macht nu voor een belangrijk deel bij supermarktketens, zaadleveranciers, de levensmiddelenindustrie, logo's en internationale organisaties. Daarbij zijn ook de eetpatronen van de consument veranderd: we eten meer dierlijke en samengestelde producten. De weg die voedsel aflegd van 'boer naar bord' is aanmerkelijk langer en onoverzichtelijker dan in het verleden. Achter het aanbod op de schappen van de supermarkten gaat een complex netwerk van ketens schuil die de landsgrenzen overschrijden. Het rapport 'Naar een voedselbeleid' spreekt terecht over 'het voedselnet'.

Sinds de sterke prijsstijgingen op de wereldmarkt in 2007/2008 staat voedsel weer hoog op de internationale agenda. In de rapporten die sindsdien zijn gepubliceerd, bestaat brede overeenstemming over drie mondiale uitdagingen. Ecologische houdbaarheid: de voedselvoorziening loop tegen de grenzen aan, zeker gezien de verwachte toename van de wereldbevolking en de groei van de middenklasse. Het is alles behalve zeker dat aan de stijgende vraag naar voedsel kan worden voldaan. Volksgezondheid: multiresistente bacteriën door het gebruik van antibiotica in de veehouderij, mens-dierziekten en een ongezond eetpatroon met te veel zouten suikers en verkeerde vetten vormen grote risico's. Ook het toezicht op de voedselveiligheid komt voor nieuwe problemen te staan. Robuustheid: Is het voedselsysteem voldoende in staat om schokken op te vangen en met uiteenlopende scenario's om te gaan?

Deze opgaven raken ook Nederland. De voedselproductie in ons land is sterk verweven met het buitenland. Het Nederlandse beleid heeft zich lange tijd vooral gericht op het verhogen van de productiviteit van de landbouw, het verzekeren van de voedselveiligheid en het bevorderen van de export. En daarin is Nederland nog altijd succesvol. De wijzigingen in de mondiale voedselvoorziening vragen echter om een heroriëntatie van beleid. De WRR bepleit een verschuiving van landbouw naar voedselbeleid.

Prof.g.h.de Vries

Er is een lange termijn perspectief op voedselbeleid nodig waarin de ecologische houdbaarheid, de volksgezondheid en de robuustheid van de voedselvoorziening centraal staan. Voedselbeleid houdt rekening met veranderende machtsverhoudingen, richt zich ook op zaadbedrijven, supermarkten en de levensmiddelenindustrie en heeft oog voor de samenhang van productie en consumptie. Op het gebied van ecologische houdbaarheid zal het beleid zich niet alleen op de productie maar ook op de consumptie moeten richten. Beleid op het gebied van volksgezondheid zal zich meet op het aanbod moeten richten. De gezonde keuze is voor de consument nu vaak een moeilijke keuze. De Vries: "Het is niet aan ons om concrete maatregelen voor te stellen maar ik zou me bijvoorbeeld voor kunnen stellen dat er een compensatiefonds komt waar voor ongezonde producten een afdracht plaatsvindt die wordt gebruikt om gezondere producten te stimuleren. Zo is het destijds met de introductie van loodvrije benzine gegaan en wellicht werkt het ook bij voedsel. In eerste instantie zal de verantwoordelijkheid bij het bedrijfsleven liggen maar als dat niet werkt, moet van overheidswege worden ingegrepen. Het gevraagde voedselbeleid vraagt echter een complex van instrumenten, op lokaal, nationaal en zelfs internationaal niveau. Ook belemmerende regelgeving zal moeten worden weggenomen, verkeerd subsidiebeleid aangepast en vestigingsbeleid opnieuw bekeken." 

De WRR wijst daarnaast op het belang van veerkracht. Het voedselnet moet met verschillende scenario's en schokken kunnen omgaan. Dat vereist het bevorderen van de variëteit in gewassen en spelers, een goed beheer van natuurlijke hulpbronnen en het bieden van kansen aan vernieuwers. De Vries: "Vorig jaar heeft de WRR al geconcludeerd dat het topsectorenbeleid in onvoldoende werkt om de innovatieve kracht te stimuleren. Dat is toch te zeer gericht op de gevestigde bedrijven terwijl echt vernieuwende initiatieven nauwelijks middelen hebben om tot wasdom te komen."

De WRR staat staat er om bekend dat zij inzichten aanreikt voor het volgende kabinet. Hopelijk geldt dat niet voor de huidige regering, het rapport biedt een doorwrocht inzicht in de problematiek en suggereert oplossingsrichtingen. De urgentie lijkt me evident.

Copyright: Wim Assink
Publicatie: 2 oktober 2014